„WŚRÓD NOCNEJ CISZY” – SERIAL A PRAWDA O ZBRODNI POŁANIECKIEJ
Trzydzieści osób patrzyło przez zaparowane szyby autobusu, jak na zaśnieżonej szosie giną troje młodych ludzi. Nikt nie wyszedł. Nikt nie krzyknął. Godzinę później każdy z nich przekłuł palec agrafką, odcisnął krew na kartce i przysiągł na krzyż, że niczego nie widział.
To nie jest scenariusz. To noc z 24 na 25 grudnia 1976 roku, droga z Połańca do Zrębina. Pół wieku później Jan Holoubek zamienił ją w serial „Wśród nocnej ciszy” – i po raz kolejny sprawił, że Polska wstrzymała oddech. Sprawdzamy, co w produkcji HBO Max jest prawdą, co fikcją i dlaczego ta fikcja niczego tutaj nie łagodzi.
Holoubek znowu to zrobił.
Liczby mówią same za siebie. Według Warner Bros. Discovery Poland premiera „Wśród nocnej ciszy” przyciągnęła największą widownię otwarcia spośród wszystkich polskich seriali w historii HBO Max – większą niż „Odwilż” czy „Szadź”. Kilka dni później serial wygrał Konkurs Seriali Telewizyjnych na Camerimage 2026, wyprzedzając m.in. „Ród smoka” i „Testamenty”.
Nikt, kto zna „Rojsta”, „Wielką wodę” i „Heweliusza”, nie powinien być zaskoczony. Holoubek bierze tragedię przykrytą kurzem i opowiada ją tak, że nie da się oderwać wzroku, choć bardzo by się chciało.
Tym razem postawił na bohatera zbiorowego: wieś, która widziała wszystko i postanowiła nie widzieć niczego. Widz od początku wie, kto zabił. Napięcie rodzi pytanie znacznie gorsze: dlaczego wszyscy milczą?

Łukasz Simlat jako sołtys Lech Wojda mrozi krew bez podnoszenia głosu. Wystarczy różaniec w dłoniach i spojrzenie człowieka, któremu cała wieś jest coś winna. Obok niego Tomasz Schuchardt, Jędrzej Hycnar, Justyna Wasilewska, Adam Woronowicz, Magdalena Biegańska i Michał Żurawski – obsada bez słabego ogniwa.
Nowe odcinki trafiają do HBO Max w każdy piątek, finał 18 grudnia – tydzień przed 50. rocznicą zbrodni. Widzowie narzekają, że platforma dawkuje im tę historię. Lepszej recenzji nie da się wystawić.
Co wydarzyło się naprawdę?
Zbrodnia połaniecka narastała prawie 30 lat. W 1948 roku Jan Sojda trafił do więzienia za gwałt, a w jego zatrzymaniu uczestniczył Jan Roj, dziadek przyszłych ofiar. Trzy lata później na podwórzu Sojdy zginął od strzału 10-letni syn Roja.
Iskrą było wesele w sierpniu 1976 roku. Siostrę Sojdy przyłapano na wynoszeniu mięsa z weselnej kuchni. Dla „króla Zrębina” – jedynego we wsi właściciela ciągnika i telefonu, w dodatku ławnika sądowego – była to zniewaga. Zapowiedział, że „wypleni Kalitowe plemię”.
W Wigilię Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława i jej 12-letniego brata Mieczysława wywabiono z pasterki w Połańcu kłamstwem o awanturze w domu. Sojda nie wpuścił ich do autobusu, więc ruszyli pieszo. Fiat prowadzony przez zięcia Sojdy, Jerzego Sochę, potrącił chłopca. Gdy małżonkowie rzucili się na pomoc, Sojda i jego szwagier Józef Adaś zatłukli ich kluczem do kół. Krystyna była w piątym miesiącu ciąży. Socha przejechał Mieczysława ponownie.
Drzwi autobusu z ponad 30 świadkami blokował drugi zięć, Stanisław Kulpiński: „Kto wyjdzie, tego spotka ten sam los”. Sprawcy przejechali ciała autobusem, ułożyli je w rowie i obnażyli Krystynę, by upozorować gwałt. Potem wszyscy wrócili na pasterkę po alibi. Sojda nie ukrywał się przed świadkami – chciał, żeby wieś zobaczyła, że jest bezkarny.
Serial a rzeczywistość: co jest prawdą, a co fikcją?
Krótka odpowiedź: mechanizm zbrodni, zmowa milczenia i wyroki są prawdziwe. Nazwiska, dialogi i część wątków pobocznych to fabularyzacja. Holoubek nie zrobił dokumentu i nie udaje, że zrobił – serial już na wstępie zaznacza, że jest artystyczną interpretacją autentycznych wydarzeń.
Zmiana nazwisk nie jest pomysłem HBO. Tak samo zrobił Wiesław Łuka w reportażu „Nie oświadczam się”, na którym oparto scenariusz.
Co zmieniono, a czego nie
Zmieniono: śledztwo jest skondensowane (w rzeczywistości rozproszone między wiele instytucji i trwało od grudnia 1976 do listopada 1978 roku), rozbudowano relacje kleru z Wojdą i portrety mieszkańców, dialogi są literacką rekonstrukcją, a zdjęcia kręcono m.in. w górach, nie w Zrębinie.
Bez zmian: zasadzka na poboczu, role sprawców, ponad 30 świadków w autobusie, przysięga z krwią na kartce, upozorowany wypadek i wyroki śmierci. To, co w serialu wydaje się najbardziej nieprawdopodobne, wydarzyło się naprawdę.
Zmowa milczenia: dlaczego cała wieś kłamała?
Odpowiedź przeraża, bo nie ma w niej nic nadzwyczajnego. Kto chciał oddać świnie do skupu albo wezwać karetkę, musiał iść do Sojdy. Każdy świadek dostał medalik i od 2 do 10 tysięcy złotych, a rodzina Sojdy wydała na łapówki ponad 200 tysięcy. Drugą przysięgę, już w trakcie śledztwa, świadkowie złożyli w Wolicy przed ołtarzykiem z Matką Boską Częstochowską – znowu podpisując się krwią.
Ci, którzy mówili, płacili najwyższą cenę. 14-letniemu chłopakowi z rodziny Strzępków, który zeznał na milicji, podpalono stodołę, a jego ojciec pod presją sąsiadów odebrał sobie życie. Leszka Brzdękiewicza, który wskazał Sojdę, znaleziono martwego w rzece Czarnej. Oficjalnie utonął przypadkiem.
Milicja od początku przyjęła wersję o wypadku: sekcję przeprowadził lekarz bez uprawnień, a autobus oddano do kasacji, zanim zabezpieczono ślady. Prawdę pokazała ekshumacja w maju 1977 roku. Zmowę złamała w końcu determinacja Zdzisławy Kality – matki, która w jedną noc straciła córkę, syna, zięcia i nienarodzone wnuczę.
Proces i wyroki.
Proces w Sandomierzu trwał od listopada 1978 do listopada 1979 roku. Przesłuchano ponad 200 świadków.
Osiemnaścioro świadków trafiło do więzienia za zatajenie zbrodni i fałszywe zeznania. Jest też wątek, który wraca po latach: obrońca Zbigniew Dyka, pierwowzór serialowego mecenasa Baki, w 1991 roku – już jako minister sprawiedliwości – złożył w tej sprawie rewizję nadzwyczajną. Sąd oddalił ją jako oczywiście bezzasadną.
Dlaczego trzeba to obejrzeć?
„Wśród nocnej ciszy” nie jest opowieścią o potworze. Holoubek pokazuje coś gorszego: trzydzieści zwykłych osób, które wybrały spokój zamiast prawdy – z kolędą na ustach i krwią na kartce. Po tym serialu trudno będzie zaśpiewać tę kolędę tak samo.
Po „Wielkiej wodzie” i „Heweliuszu” wydawało się, że wyżej poprzeczki podnieść się nie da. Holoubek udowodnił, że się da.
Drugi odcinek już w piątek, 20 listopada, w HBO Max. Co według ciebie sprawiło, że cała wieś milczała? Napisz w komentarzu i udostępnij ten tekst komuś, kto jeszcze nie zna tej historii.

Uważasz materiał za interesujący? Podziel się!



Opublikuj komentarz